扒哥吃瓜

Gogledd Iwerddon

惭补别听. 听惭补别鈥檙 rhain yn rhoi gwybodaeth am y gyfraith yn y wlad hon.

Cysylltwch 芒听听i gael gwybodaeth am:

Hanes adolygu

Rhif yr adolygiad	Dyddiad	Diben yr adolygiad	Adolygwyd gan
5	Ionawr 2026	Trosglwyddo i dempled canllawiau newydd yr听ASB. Tudalen gynnwys wedi鈥檌 diweddaru. Diweddariad i gyfeiriadau a dolenni deddfwriaethol. Diweddariad i Statws Cyfreithiol y canllawiau. Symleiddio鈥檙 adran ar y Rheoliadau Enseffalopath茂au Sbyngffurf Trosglwyddadwy. Diweddariad i鈥檙 adran ar y Rheoliadau Sgil-gynhyrchion Anifeiliaid. Diweddariad i鈥檙 adran ar y Rheoliadau Lles Anifeiliaid. Diweddariad i鈥檙 adran ar gysylltiadau defnyddiol. Diweddariad i鈥檙 rhestr听SRM听yn听Atodiad C	T卯m Polisi Hylendid Cig a Th卯m Polisi Hylendid yr听ASB听yng Nghymru	听
4	Medi 2020	Caniat谩u defnyddio deiliaid Tystysgrif Cymhwysedd neu drwydded i ladd o dan Reoliad y Cyngor 1099/2009. Ychwanegu arferion gorau. Ychwanegu鈥檙 gofynion cofnodi ar gyfer ffermwyr. Mewnosod adran ar sgil-gynhyrchion anifeiliaid. Diweddaru鈥檙 cyfeiriadau deddfwriaethol. Ychwanegu rhestr o gysylltiadau a dolenni defnyddiol. Newidiadau i鈥檙 cynllun a鈥檙 fformat.	T卯m Polisi Hylendid Cig	听

1. Crynodeb

Diben

Datblygwyd y canllawiau hyn i roi gwybodaeth am y gyfraith sy鈥檔 cwmpasu lladd da byw gartref.

Statws cyfreithiol

Nod y canllawiau hyn yw egluro鈥檔 glir y gofynion cyfreithiol sy鈥檔 ymwneud 芒 lles anifeiliaid, enseffalopath茂au sbyngffurf trosglwyddadwy (TSEs), sgil-gynhyrchion anifeiliaid (ABPs) a hylendid cig. 惭补别鈥檙 canllawiau hefyd yn nodi arferion gorau.

Ar gyfer pwy mae鈥檙 cyhoeddiad hwn?

惭补别鈥檙 canllawiau hyn ar gyfer:

• perchnogion da byw
• lladdwyr sydd 芒 thrwydded Lles Adeg Lladd (WATOK)
• deiliaid Tystysgrif Cymhwysedd (CoC) i ladd anifeiliaid
• awdurdodau lleol

I ba wledydd yn y DU y mae鈥檙 canllawiau hyn yn berthnasol?

• Cymru
• Lloegr

Geiriau allweddol

• cig a da byw
• hylendid a diogelwch bwyd
• cyfraith bwyd, monitro a rheolaethau

2. Cyflwyniad

Ystyr 鈥榣ladd gartref鈥� yw pan fydd anifail da byw yn cael ei ladd gan ei berchennog ar ei safle i鈥檞 fwyta ganddo ef ei hun neu gan aelodau o鈥檙 teulu agos sy鈥檔 byw yno. Gall y gweithgarwch lladd gael ei gyflawni gan laddwr trwyddedig, a ddiffinnir fel person sy鈥檔 meddu ar drwydded Lles Adeg Lladd (WATOK) neu Dystysgrif Cymhwysedd (CoC), ar yr amod ei fod yn cael ei wneud o dan oruchwyliaeth y perchennog. Nid yw lladd gartref yn digwydd mewn lladd-dy cymeradwy. Ni ellir symud carcasau na rhannau o garcasau da byw a gaiff eu lladd gartref i safle arall i鈥檞 prosesu, oni bai eu bod yn cael eu gwaredu fel sgil-gynhyrchion anifeiliaid.

Mae gwahaniaeth rhwng 鈥榣ladd gartref鈥� a 鈥榣ladd yn breifat鈥�, sef pan fydd perchennog yr anifail yn ei anfon i ladd-dy cymeradwy i鈥檞 ladd ac mae鈥檙 carcas wedi鈥檌 drin yn cael ei ddychwelyd i鈥檙 perchennog. Byddai anifeiliaid sy鈥檔 cael eu 鈥渓ladd yn breifat鈥� yn destun mesurau arolygu ffurfiol gan yr Asiantaeth Safonau Bwyd (ASB) fel y pennir gan y听 (OCR). Wedi hynny, byddai鈥檙 carcas yn cael marc iechyd i nodi ei fod yn addas i鈥檞 fwyta gan bobl.

Mae lladd gartref hefyd yn wahanol i 鈥渓add mewn argyfwng鈥�, sef lladd carnolion (鈥榰ngulates鈥�) domestig (er enghraifft, gwartheg, defaid) y tu allan i鈥檙 lladd-dy, yn dilyn damwain/anaf, o dan weithdrefnau brys a geir mewn deddfwriaeth. Mae hyn ond yn berthnasol i鈥檙 gweithgarwch o ladd anifail sydd fel arall yn iach, lle mae鈥檙 ddamwain/anaf wedi golygu nad oes modd ei gludo i鈥檙 lladd-dy am resymau lles. O dan yr amgylchiadau hyn, rhaid i鈥檙 fath anifeiliaid fod yn destun arolygiad ante mortem ac ardystiad gan Filfeddyg Swyddogol (OV). Yna, byddai鈥檙 carcas yn destun archwiliad milfeddygol pellach gan听OV听ac yn destun gweithdrefnau arolygu ffurfiol gan yr听ASB听cyn cael marc iechyd, os yw鈥檔 addas i鈥檞 fwyta gan bobl. Yn wahanol i gig o anifeiliaid a gaiff eu lladd gartref, gall cig o anifeiliaid sy鈥檔 cael eu lladd yn unol 芒鈥檙 gweithdrefnau brys gael ei roi ar y farchnad i鈥檞 werthu i鈥檞 fwyta gan bobl.

Dylid nodi bod lladd gartref yn debygol o beri mwy o risg i iechyd y cyhoedd na lladd sy鈥檔 digwydd mewn safle cymeradwy lle cig yn destun gweithdrefnau arolygu ffurfiol i wirio ei fod yn addas i鈥檞 fwyta gan bobl. Mae gwefan yr听ASB听yn cynnwys听 sydd wedi鈥檜 cymeradwyo i drin, paratoi neu gynhyrchu cynhyrchion sy鈥檔 dod o anifeiliaid, ac mae hyn yn cynnwys lleoliadau lladd-dai cymeradwy. Gall perchnogion da byw hefyd ddod o hyd i鈥檙 manylion yn听Atodiad A.

Mae鈥檔 ofynnol yn 么l y gyfraith i bob perchennog da byw gadw cofnodion priodol o ran adnabod a symud eu hanifeiliaid. Mae hyn yn cynnwys sicrhau bod gwartheg, defaid, geifr, moch a cheirw sy鈥檔 cael eu lladd gartref yn cael eu cofnodi mewn cofrestrau fferm a bod hysbysiad yn cael ei roi yn y ffordd arferol i鈥檙 asiantaeth briodol, fel Gwasanaeth Symud Gwartheg Prydain (BCMS),听neu EID Cymru ar gyfer defaid a geifr, a鈥檙听mewn perthynas 芒 moch. Gweler rhagor o wybodaeth am gadw cofnodion da byw yng听a听Lloegr. Os canfyddir nad oes cofnodion priodol wedi鈥檜 cadw, bydd camau gorfodi yn cael eu cymryd yn 么l yr angen.

Cynulleidfa darged

Perchenogion da byw^{[troednodyn 1]} sy鈥檔 ystyried lladd gartref ar eu fferm听^{[troednodyn 2]}听i鈥檞 bwyta ganddynt yn bersonol neu gan aelodau o鈥檙 teulu agos sy鈥檔 byw yno.

Deiliaid trwydded听WATOK听i ladd anifeiliaid, neu听CoC听a gyhoeddwyd gan yr awdurdod cymwys perthnasol, sy鈥檔 lladd gartref o dan gyfrifoldeb a goruchwyliaeth perchennog y da byw ar y fferm at ddefnydd personol y perchennog neu aelodau uniongyrchol o鈥檌 deulu sy鈥檔 byw yno.

Awdurdodau rheoleiddio a gorfodi sy鈥檔 gyfrifol am orfodi lles anifeiliaid, hylendid bwyd, y Rheoliadau Enseffalopath茂au Sbyngffurf Trosglwyddadwy (TSEs) a鈥檙 Rheoliadau Sgil-gynhyrchion Anifeiliaid (ABP) ar ffermydd.

Diben y canllawiau

Rhoi cyngor ar yr amodau y mae鈥檔 rhaid eu bodloni er mwyn gallu lladd da byw gartref yn gyfreithlon.

Diogelu鈥檙 gadwyn fwyd a bwyd anifeiliaid a lleihau unrhyw risgiau posib i iechyd a lles pobl ac anifeiliaid.

Statws cyfreithiol y canllawiau

Nid yw deddfwriaeth sy鈥檔 uniongyrchol gymwys i鈥檙听UE听bellach yn gymwys ym Mhrydain Fawr. Gwnaeth deddfwriaeth yr听UE听a gafodd ei dargadw wrth i鈥檙 DU ymadael 芒鈥檙听UE听droi鈥檔 gyfraith a gymathwyd ar 1 Ionawr 2024, yn unol 芒鈥檙 hyn a gyhoeddwyd ar听. Dylai cyfeiriadau at unrhyw ddeddfwriaeth yng nghanllawiau鈥檙听ASB听sydd ag 鈥�UE鈥� neu 鈥�CE鈥� yn y teitl (er enghraifft, Rheoliad (CE) 178/2002) gael eu hystyried yn gyfraith a gymathwyd lle bo hynny鈥檔 gymwys i Brydain Fawr, ac yn gyfraith yr听UE听sy鈥檔 uniongyrchol gymwys lle y bo hynny鈥檔 gymwys i Ogledd Iwerddon. Bellach, dylid ystyried cyfeiriadau at 鈥楪yfraith yr听UE听a Ddargedwir鈥� neu 鈥�REUL鈥� fel cyfeiriadau at gyfraith a gymathwyd.

Datblygwyd y nodiadau canllaw hyn i roi:

• Canllawiau arferion gorau
• Canllawiau ar ofynion cyfreithiol

sy鈥檔 gosod egwyddorion a gofynion cyffredinol cyfraith bwyd

ar hylendid bwydydd

sy鈥檔 gosod rheolau hylendid penodol ar gyfer bwyd sy鈥檔 dod o anifeiliaid (fel y鈥檌 diwygiwyd)

(fel y鈥檌 diwygiwyd) sy鈥檔 gosod rheolau ar gyfer atal, rheoli a dileu enseffalopath茂au sbyngffurf trosglwyddadwy (TSEs) mewn anifeiliaid

sy鈥檔 gosod rheolau iechyd mewn cysylltiad 芒 sgil-gynhyrchion anifeiliaid a chynhyrchion sy鈥檔 dod o anifeiliaid na fwriedir i bobl eu bwyta

sy鈥檔 gosod y rheolau ar gyfer cynnal rheolaethau swyddogol a gweithgareddau swyddogol eraill gan yr awdurdodau cymwys

ar ddiogelu anifeiliaid adeg eu lladd

(fel y鈥檜 diwygiwyd)

(fel y鈥檜 diwygiwyd)

(fel y鈥檜 diwygiwyd)

(fel y鈥檜 diwygiwyd)

Ni all y nodiadau canllaw hyn ar y gofynion cyfreithiol drin a thrafod pob sefyllfa, ac efallai y bydd angen i chi ystyried y ddeddfwriaeth berthnasol i weld sut y mae鈥檔 berthnasol i鈥檆h amgylchiadau chi. Efallai y bydd ceidwaid da byw neu fusnesau sydd ag ymholiadau penodol yn dymuno ceisio cyngor eu hasiantaeth orfodi leol. Fel arfer, dyma fydd adran Safonau Masnach/Iechyd yr Amgylchedd yr awdurdod lleol lle mae鈥檙 fferm. Gweler yr wybodaeth am听a听. Bydd dilyn y nodiadau canllaw hyn yn eich helpu i gydymffurfio 芒鈥檙 gyfraith.

Nid yw鈥檔 ofynnol yn 么l y gyfraith i chi ddilyn canllawiau arferion gorau, ond fe鈥檆h anogir i gymryd y camau a argymhellir. Nodir yr holl ganllawiau ar arferion gorau mewn blychau wedi鈥檜 lliwio, gyda鈥檙 pennawd Arferion Gorau:

惭补别鈥檙 holl ganllawiau arferion gorau wedi鈥檜 nodi鈥檔 glir yn y ddogfen hon yn y fformat hwn.

3. Rheoliadau hylendid bwyd

惭补别听 (o hyn ymlaen y Rheoliad Hylendid Bwyd) yn nodi, yn y rhan fwyaf o achosion, fod yn rhaid i gig a fwriedir i鈥檞 fwyta gan bobl ddod o anifeiliaid a gaiff eu lladd mewn lladd-dy cymeradwy. 惭补别鈥檙 fath ddulliau lladd, ymhlith pethau eraill, yn destun arolygiad a dilysiad gan yr Asiantaeth Safonau Bwyd (ASB).

Mae cyfreithlondeb lladd y tu allan i safle cymeradwy yn dibynnu a yw鈥檔 fwriad i鈥檙 carcas neu gig o鈥檙 carcas gael ei 鈥渞oi ar y farchnad鈥�. 惭补别听 yn diffinio 鈥渞hoi ar y farchnad鈥� fel 鈥渢he holding of food or feed for the purpose of sale, including offering for sale or any other form of transfer, whether free of charge or not, and the sale, distribution and other forms of transfer themselves鈥�. (Sylwer nad yw鈥檙 dyfyniad hwn ar gael yn Gymraeg gan mai dyfyniad o ddeddfwriaeth ydyw na chafodd ei gwneud yn Gymraeg.) Er enghraifft, mae cyflenwi carcas yn 么l i鈥檙 perchennog gan ladd-dy cymeradwy yn gyfystyr 芒 rhoi cig ar y farchnad o dan y diffiniad hwn oherwydd:

• caiff bwyd ei gyflenwi wrth gynnal y busnes; a
• caiff cig ei gyflenwi gan fod y cynnyrch sy鈥檔 cael ei ddychwelyd ar 么l y lladd (hynny yw, y carcas wedi鈥檌 drin neu鈥檙 cig) yn hollol wahanol i鈥檙 hyn a ddosbarthwyd i鈥檙 lladd-dy (yr anifail byw).

Felly, er mwyn sicrhau bod lladd gartref yn gyfreithlon ac wedi鈥檌 eithrio rhag y Rheoliad Hylendid Bwyd, rhaid i鈥檙 perchennog gyflenwi aelodau o鈥檌 deulu agos sy鈥檔 rhannu鈥檙 un cartref yn unig. Ni ellir symud carcasau na rhannau o garcasau da byw sy鈥檔 cael eu lladd gartref i safle arall i鈥檞 prosesu, oni bai eu bod yn cael eu gwaredu fel sgil-gynhyrchion anifeiliaid. Mae鈥檔 anghyfreithlon o dan听,听, a听 i鈥檙 perchennog gyflenwi eraill, er enghraifft, ffrindiau neu deulu nad ydynt yn byw yn yr un cartref, neu os yw鈥檙 cig yn cael ei werthu trwy siop ar y fferm neu mewn marchnadoedd ffermwyr.

Mae cig o anifeiliaid a gaiff ei ladd gartref a鈥檌 roi ar y farchnad yn anghyfreithlon, ac felly gellir ei atafaelu a鈥檌 ddinistrio. Gall swyddogion awdurdodau lleol ardystio nad yw cig wedi鈥檌 gynhyrchu, ei brosesu na鈥檌 ddosbarthu yn unol 芒鈥檙 Rheoliadau hynny a nodwyd uchod. Byddai cig o鈥檙 fath yn cael ei drin wedyn fel cig nad yw鈥檔 cydymffurfio 芒 gofynion diogelwch bwyd o dan听. Gellid cael gorchymyn i鈥檞 gondemnio gan Lys Ynadon. Wrth gyflawni鈥檙 r么l orfodi hon, efallai y bydd angen i awdurdodau lleol gysylltu 芒鈥檙听ASB听yn achlysurol. Mae rhestr o bwyntiau cyswllt yn Atodiad A

4. Rheoliadau enseffalopath茂au sbyngffurf trosglwyddadwy

Y gofynion cyfreithiol a chanllawiau ar gyfer lladd da byw gartref o dan y Rheoliadau Enseffalopath茂au Sbyngffurf Trosglwyddadwy.

惭补别鈥檙 rheoliadau Enseffalopath茂au Sbyngffurf Trosglwyddadwy (TSE) yn gymwys lle bynnag y caiff anifail sy鈥檔 agored i听TSE听ei ladd.听Mae hyn yn cynnwys lladd gartref.

Gr诺p o glefydau dirywiol angheuol yr ymennydd yw听TSEs, sy鈥檔 effeithio ar anifeiliaid a phobl fel ei gilydd. Maent yn cael eu hachosi gan brionau, sef ffurfiau annormal o broteinau sy鈥檔 gallu sbarduno clefyd. Mewn gwartheg, cyfeirir at听TSE听fel enseffalopathi sbyngffurf buchol (BSE), neu 鈥榞lwy鈥檙 gwartheg cynddeiriog鈥�, ac mewn defaid a geifr, cyfeirir ato fel clefyd y crafu (neu 鈥榮crapie鈥� yn Saesneg). Mae Deunydd Risg Penodedig (SRM) yn cyfeirio at y rhannau o wartheg, defaid a geifr sydd fwyaf tebygol o gario heintusrwydd os yw鈥檙 anifail wedi鈥檌 heintio 芒听TSE. Mae鈥檔 hanfodol bod听SRM听yn cael ei dynnu o gadwyni bwyd pobl ac anifeiliaid a鈥檌 ddinistrio i ddiogelu iechyd y cyhoedd ac anifeiliaid.

Ar 么l lladd gwartheg, defaid neu eifr, rhaid tynnu, staenio a chael gwared ar yr听SRM听yn unol 芒听 (y cyfeirir ato o hyn ymlaen fel y Rheoliad听TSE) a听 ar sgil-gynhyrchion anifeiliaid (y cyfeirir ato o hyn ymlaen fel y Rheoliad听ABP).

Mae rhestr lawn o听SRM, ynghyd 芒鈥檙 gofynion staenio, yn听Atodiad C.

Rhaid cael gwared ar听SRM听mewn ffatri rendro neu losgi categori 1 cymeradwy, a gellir gweld manylion y rhain ar y dudalen听Ffatr茂oedd gweithredu sgil-gynhyrchion anifeiliaid: safleoedd cymeradwy ac yn听Atodiad A.

Yn ogystal 芒 chael gwared ar听SRM, rhaid i鈥檙 gwartheg canlynol brofi鈥檔 negyddol am听BSE听o hyd cyn bwyta鈥檙 cig:

• gwartheg iach dros 30 mis oed, a gaiff eu lladd i鈥檞 bwyta gan bobl, a aned yn Rwmania, Bwlgaria a phob gwlad y tu allan i鈥檙听UE
• gwartheg dros 48 mis oed a gaiff eu lladd mewn argyfwng (hynny yw, anifail sydd fel arall yn iach sydd wedi cael damwain/anaf sy鈥檔 ei rwystro rhag cael ei gludo i鈥檙 lladd-dy)
• gwartheg dros 24 mis oed a gaiff eu lladd mewn argyfwng a aned yn Rwmania, Bwlgaria a phob gwlad arall y tu allan i鈥檙听UE
• gwartheg o bob oed sy鈥檔 dangos arwyddion o听BSE. Rhaid rhoi gwybod am y gwartheg hyn hefyd gan fod听BSE听yn glefyd hysbysadwy

Os oes angen prawf听BSE听ar yr anifail sydd i鈥檞 ladd, dylech gysylltu 芒 safle samplu听BSE听cymeradwy i wneud y trefniadau profi. Mae rhagor o wybodaeth sy鈥檔 manylu ar yr holl safleoedd samplu听BSE听cymeradwy ar gael ar听wefan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA).

Dim ond os yw鈥檙 prawf听BSE听yn negyddol y dylid bwyta cig o鈥檙 anifail. Os yw鈥檙 prawf yn bositif, rhaid cael gwared ar y carcas a phob rhan o鈥檙 corff fel sgil-gynnyrch anifeiliaid categori 1 (SRM). Rhestrir y manylion cyswllt perthnasol er mwyn cael cyngor ar brofion听BSE听a gwaredu sgil-gynhyrchion anifeiliaid yn Atodiad A.

惭补别鈥檙 rheoliadau听TSE听domestig yn caniat谩u i awdurdodau lleol benodi arolygwyr i orfodi鈥檙 ddeddfwriaeth a rhoi pwerau i arolygwyr fynd i mewn i safleoedd, atafaelu unrhyw garcas neu ran o garcas a chael gwared arno yn 么l yr angen.听^{[troednodyn 3]} Fel arall, gall arolygwr gyflwyno hysbysiad i鈥檙 perchennog sy鈥檔 ei gwneud yn ofynnol iddo gael gwared arno.

5. Rheoliadau sgil-gynhyrchion anifeiliaid

Y gofynion cyfreithiol a chanllawiau ar gyfer lladd da byw gartref o dan y Rheoliadau Sgil-gynhyrchion Anifeiliaid.

Os ydych chi鈥檔 lladd anifeiliaid gartref, ystyrir bod unrhyw rannau o鈥檙 carcas nad ydych chi鈥檔 eu bwyta yn sgil-gynhyrchion anifeiliaid o dan y听, a rhaid eu trin yn unol 芒 hynny er mwyn diogelu iechyd y cyhoedd ac anifeiliaid.

Mae sgil-gynhyrchion anifeiliaid yn gyrff cyfan, yn rhannau o anifail, yn gynhyrchion sy鈥檔 dod o anifeiliaid neu鈥檔 gynhyrchion eraill o anifail nad yw鈥檔 fwriad iddynt gael eu bwyta gan bobl.

Mae deunydd yn troi鈥檔 sgil-gynnyrch anifeiliaid pan fydd naill ai鈥檔 anaddas i鈥檞 fwyta gan bobl, neu pan gymerir penderfyniad nad yw鈥檙 deunydd wedi鈥檌 fwriadu i鈥檞 fwyta, hyd yn oed os yw鈥檔 addas i鈥檞 fwyta. Ar 么l ei ddosbarthu鈥檔 sgil-gynnyrch anifeiliaid, ni ellir ei ddefnyddio鈥檔 ddiweddarach fel bwyd.

惭补别鈥檙 Rheoliad听ABP听yn gosod sgil-gynhyrchion anifeiliaid mewn 3 chategori yn seiliedig ar risg.听^{[troednodyn 4]}听Bydd gwastraff sy鈥檔 cronni yn sgil lladd gartref, gan gynnwys crwyn wedi鈥檜 trin a chroen, carnau, plu, gwl芒n, cyrn a gwallt, yn dod o dan gategori 3 os nad yw鈥檙 deunyddiau hynny鈥檔 dangos arwyddion o glefyd y gellir ei drosglwyddo drwy鈥檙 deunydd hwnnw i bobl neu anifeiliaid.听^{[troednodyn 5]} Mae gwastraff arall sy鈥檔 cronni yn sgil lladd gartref yn dod o dan gategori 1 er enghraifft, os yw鈥檔 cynnwys deunydd risg penodedig (SRM), neu gategori 2. 惭补别鈥檙 categor茂au hyn yn pennu sut y mae鈥檔 rhaid trin a chael gwared ar ddeunydd. Cyfeiriwch at y听am ragor o wybodaeth am gael gwared ar sgil-gynhyrchion anifeiliaid.

Rhaid cael gwared ar bob sgil-gynnyrch anifeiliaid yn unol 芒鈥檙 Rheoliad听ABP. Fel arfer, mae hyn yn golygu anfon y deunydd gwastraff i gyfleusterau cymeradwy neu gofrestredig i鈥檞 rendro neu ei losgi. Mae rhestr o safleoedd cymeradwy ar gael ar y dudalen听Ffatr茂oedd gweithredu sgil-gynhyrchion anifeiliaid: safleoedd cymeradwy. Gall yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA) neu鈥檆h awdurdod lleol (neu, mewn rhai achosion, adran Iechyd yr Amgylchedd) gynghori ar opsiynau gwaredu.

Yr awdurdod lleol perthnasol ar gyfer yr ardal lle mae鈥檙 fferm wedi鈥檌 lleoli sy鈥檔 gyfrifol am orfodi鈥檙 gofynion o ran sgil-gynhyrchion anifeiliaid ar ffermydd. Mae gan swyddogion awdurdodedig bwerau i fynd i mewn i safleoedd a鈥檜 harolygu, yn ogystal 芒 chyhoeddi hysbysiadau lle bo angen. Gall y rhain gynnwys, er enghraifft:

• mynnu bod sgil-gynhyrchion anifeiliaid a chynhyrchion deilliadol yn cael eu gwaredu
• mynnu bod y safle鈥檔 cael ei lanhau a鈥檌 ddiheintio, gan gynnwys nodi鈥檙 dull lle bo鈥檔 berthnasol
• gwahardd symud sgil-gynhyrchion anifeiliaid a chynhyrchion deilliadol i鈥檙 safle neu oddi yno

Mae rhagor o ganllawiau ar gael ar gategoreiddio, trin a gwaredu sgil-gynhyrchion anifeiliaid. Os ydych chi yng Nghymru, ewch i dudalen听, ac os ydych chi yn Lloegr, gweler tudalen听扒哥吃瓜 ynghylch categor茂au sgil-gynhyrchion anifeiliaid, cymeradwyo safleoedd, hylendid a gwaredu.

6. Rheoliadau lles anifeiliaid

Mae deddfwriaeth ar waith i ddiogelu lles anifeiliaid anwes wrth eu lladd.听^{[troednodyn 6]} Rhaid lladd yn unol 芒 gofynion听 ar ddiogelu anifeiliaid adeg eu lladd (o hyn ymlaen y Rheoliad听PATOK),听听a听听(y cyfeirir atynt o hyn ymlaen fel y Rheoliadau听WATOK).

O dan y Rheoliadau听PATOK听a听WATOK, pan gaiff anifeiliaid eu lladd, rhaid iddynt gael eu harbed rhag unrhyw boen, trallod neu ddioddefaint y gellir eu hosgoi yn ystod y broses. Dim ond ar 么l eu stynio, yn unol 芒鈥檙 gofynion a nodir yn听 ac Atodlen 2 i鈥檙 Rheoliadau听WATOK, y caniateir lladd anifeiliaid gartref. Rhaid sicrhau bod y diffyg ymwybyddiaeth a synwyrusrwydd yn para hyd at farwolaeth yr anifail. Dim ond mewn lladd-dai cymeradwy y caniateir lladd anifeiliaid heb eu stynio ymlaen llaw, trwy ddulliau a ragnodir gan ddefodau crefyddol, a hynny鈥檔 unol ag Atodlen 3 i鈥檙 Rheoliadau听WATOK.

O dan y Rheoliad听PATOK, mae听yn nodi 鈥渒illing and related operations shall only be carried out by persons with the appropriate level of competence to do so without causing the animals any avoidable pain, distress or suffering鈥�. (Sylwer nad yw鈥檙 dyfyniad hwn ar gael yn Gymraeg gan mai dyfyniad o ddeddfwriaeth ydyw na chafodd ei gwneud yn Gymraeg.)

惭补别鈥檙 Gymdeithas Lladd heb Boen (HSA) yn cyhoeddi canllawiau ac yn darparu hyfforddiant ar gyfer lladd da byw ar y fferm, ac mae hefyd yn darparu gwybodaeth fanwl am ddeddfwriaeth ac arferion gorau i berchnogion da byw ar ladd heb greulondeb. Mae nifer o adnoddau ar gael ar听.

Y tu allan i safleoedd cymeradwy (er enghraifft, wrth ladd gartref), mae鈥檙听 yn cael ei orfodi gan yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA) gyda chefnogaeth yr awdurdod lleol. Gall awdurdod lleol benodi arolygwyr at ddiben gorfodi鈥檙 Rheoliad听PATOK听a鈥檙 Rheoliadau听WATOK听mewn sefydliadau heblaw lladd-dai. Gall arolygydd, ar 么l rhoi rhybudd rhesymol (nid oes angen hyn bob amser), fynd i mewn i unrhyw safle ar awr resymol at ddibenion gweithredu neu orfodi鈥檙 Rheoliadau. Yn y cyd-destun hwn, mae 鈥渟afle鈥� yn cynnwys unrhyw dir, adeilad, sied, corlan, cynhwysydd neu gerbyd o unrhyw ddisgrifiad.

Gellir ymchwilio i unrhyw dystiolaeth o fethu 芒 chydymffurfio 芒鈥檙 ddeddfwriaeth berthnasol, fel y manylir yn y canllawiau hyn, a chymryd camau gorfodi priodol. Os oes unrhyw amheuaeth na ellir bodloni鈥檙 amodau lles gofynnol er mwyn gallu lladd da byw gartref yn gyfreithlon, rhaid lladd yr anifail/anifeiliaid mewn lladd-dy cymeradwy lle gall cig fod yn destun gweithdrefnau arolygu ffurfiol i wirio ei fod yn addas i鈥檞 fwyta gan bobl. Mae manylion lleoliadau lladd-dai cymeradwy i鈥檞 cael ar y dudalen听, ac yn听Atodiad A.

7. Enghreifftiau ymarferol

Enghreifftiau ymarferol sy鈥檔 dangos dulliau cywir ac anghywir o gymhwyso鈥檙 gofynion cyfreithiol ar gyfer lladd gartref.

惭补别鈥檙 enghreifftiau canlynol yn dangos y canlyniadau wrth gymhwyso鈥檙 gofynion cyfreithiol yn ymarferol.

Y perchennog yn lladd ei dda byw gartref i鈥檞 bwyta ei hun a/neu gan ei deulu agos sy鈥檔 byw yn yr un cartref: Cyfreithlon

Gan nad yw perchennog y da byw, yn yr amgylchiadau hyn, yn gweithredu fel gweithredwr busnes bwyd, nid yw鈥檙 Rheoliad Hylendid Bwyd yn gymwys. Fodd bynnag, mae lladd gartref yn dod o fewn cwmpas y Rheoliadau Lles Anifeiliaid Adeg eu Lladd (WATOK), Enseffalopath茂au Sbyngffurf Trosglwyddadwy (TSE) a Sgil-gynhyrchion anifeiliaid (ABP). Felly, rhaid lladd anifeiliaid heb greulondeb a rhaid i鈥檙 deunydd risg penodedig (SRM) gael ei dynnu, ei staenio a鈥檌 waredu fel sgil-gynhyrchion anifeiliaid categori 1. Rhaid i wartheg sydd angen prawf听BSE听gael canlyniad negyddol cyn y gellir bwyta鈥檙 cig. Ni ellir symud carcasau na rhannau o garcasau da byw sy鈥檔 cael eu lladd gartref i safle arall i鈥檞 prosesu, oni bai eu bod yn cael eu gwaredu fel sgil-gynhyrchion anifeiliaid.

Yr arfer orau yw rhoi gwybod ymlaen llaw i鈥檙 T卯m Iechyd a Lles Anifeiliaid yn yr awdurdod lleol lle mae鈥檙 fferm wedi鈥檌 lleoli am unrhyw ladd sy鈥檔 digwydd gartref. Os nad yw hyn yn bosib, y cyngor yw y dylid rhoi gwybod cyn pen 5 diwrnod ar 么l lladd yr anifail. 惭补别听听ac yn听Atodiad A.

Lladd a pharatoi鈥檙 anifail ar y fferm gan laddwr trwyddedig: Cyfreithlon

Os nad ydych chi鈥檔 barod i gyflawni鈥檙 broses ladd eich hun, gallwch gyflogi lladdwr trwyddedig i ladd a pharatoi鈥檙 anifail/anifeiliaid ar y fferm sydd o dan eich cyfrifoldeb a鈥檆h goruchwyliaeth chi. Rhaid i鈥檙 lladdwr feddu ar Dystysgrif Cymhwysedd neu drwydded听WATOK听ar gyfer y gweithgareddau perthnasol sy鈥檔 dangos bod ganddo鈥檙 wybodaeth a鈥檙 sgiliau sy鈥檔 angenrheidiol i gyflawni鈥檙 tasgau鈥檔 drugarog ac yn effeithlon. Dylai unrhyw laddwr trwyddedig allu cyflwyno tystiolaeth o鈥檌 drwydded. Fodd bynnag, os oes angen, gellir gwirio Tystysgrif Cymhwysedd neu drwydded听WATOK听lladdwr trwy anfon e-bost at听WATOK@food.gov.uk听gyda manylion yr unigolyn, gan gynnwys dyddiad geni a chyfeiriad os yw鈥檔 bosib. Ni ellir symud carcasau na rhannau o garcasau da byw sy鈥檔 cael eu lladd gartref i safle arall i鈥檞 prosesu, oni bai eu bod yn cael eu gwaredu fel sgil-gynhyrchion anifeiliaid.

Dim ond y perchennog a/neu deulu agos sy鈥檔 byw ar yr un aelwyd sy鈥檔 gallu bwyta cig o anifail a laddwyd gartref. Ni chaniateir gwerthu na rhoi cig o anifail a laddwyd gartref fel rhodd.

Yr arfer orau yw rhoi gwybod ymlaen llaw i鈥檙 T卯m Iechyd a Lles Anifeiliaid yn yr awdurdod lleol lle mae鈥檙 fferm wedi鈥檌 lleoli am unrhyw ladd sy鈥檔 digwydd gartref. Os nad yw hyn yn bosib, y cyngor yw y dylid rhoi gwybod cyn pen 5 diwrnod ar 么l lladd yr anifail. 惭补别听听ac yn听Atodiad A.

惭补别鈥檙 ASB yn cynghori perchennog y da byw a鈥檙 lladdwr sy鈥檔 ymgymryd 芒鈥檙 lladd (ar ran y perchennog) i gadw cofnod sy鈥檔 dangos pryd y defnyddir gwasanaethau鈥檙 lladdwr.

Y ffermwr yn lladd ei dda byw gartref i鈥檞 bwyta gan westeion yn ei fusnes gwely a brecwast: Anghyfreithlon

Byddai perchennog y da byw yn cyflenwi鈥檙 cig wrth gynnal busnes, hynny yw, yn lladd ei anifail gyda鈥檙 bwriad o鈥檌 gyflenwi i鈥檙 gwesteion sy鈥檔 aros ym musnes gwely a brecwast y fferm. Rhaid i gig a roddir i westeion gwely a brecwast ddod o anifeiliaid a laddwyd mewn lladd-dy cymeradwy. Gall perchnogion da byw ddod o hyd i leoliadau lladd-dai cymeradwy ar y dudalen听, ac yn听Atodiad A.

Lladd da byw ar safle rhywun arall nad yw wedi鈥檌 gymeradwyo:听Anghyfreithlon

Mae鈥檔 anghyfreithlon lladd yr anifail unrhyw le arall i ffwrdd o鈥檆h eiddo ac eithrio mewn lladd-dy cymeradwy, a bydd hyn yn cael ei orfodi gan yr awdurdod lleol.

Lladd da byw yn breifat mewn lladd-dy cymeradwy: Cyfreithlon

Cyfeiriwch at baragraff 2 am ystyr 鈥渓ladd preifat鈥�. Gall perchnogion da byw ddod o hyd i leoliadau lladd-dai cymeradwy ar y dudalen听, ac yn Atodiad A.

Cyfeiriadau

1. Mae rhestr o fanylion cyswllt defnyddiol a dolenni cysylltiedig i鈥檞 gweld yn听Atodiad A.
2. Mae crynodeb o gwestiynau ac atebion ynghylch lladd gartref ar gyfer ffermwyr/ceidwaid i鈥檞 weld yn听Atodiad B.
3. Mae diffiniad o ddeunydd risg penodedig (SRM) i鈥檞 weld yn Atodiad C.

Adolygiad

Ein nod yw cadw鈥檙 holl ganllawiau yn gyfredol a chynnal adolygiadau rheolaidd i sicrhau bod canllawiau鈥檔 parhau i fod yn berthnasol. Y dyddiad adolygu nesaf sydd wedi鈥檌 drefnu ar gyfer y canllawiau hyn yw mis Mehefin 2027.

Cysylltu 芒 ni

Rydym yn croesawu eich adborth ar y canllawiau hyn, gan gynnwys adroddiadau am unrhyw ddolenni sydd wedi torri neu gynnwys sydd wedi dyddio. Byddwn yn ystyried yr holl adborth yn yr adolygiad arfaethedig nesaf o鈥檙 canllawiau. Anfonwch unrhyw adborth at听meathygiene@food.gov.uk.

8. Atodiadau

8.1 Atodiad A: manylion cyswllt a dolenni defnyddiol

Cysylltiadau

• Food.Policy.Wales@food.gov.uk
• meathygiene@food.gov.uk
• Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig (Defra) (Lloegr)
• Yr Asiantaeth Iechyd Anifeiliaid a Phlanhigion (APHA)

Dolenni

• , gan gynnwys lladd-dai
• Sut i sylwi ar BSE ac adrodd听amdano
• Safleoedd cymeradwy ar gyfer gwaredu sgil-gynhyrchion anifeiliaid,听gan gynnwys deunydd risg penodedig (SRM)
• Safleoedd sydd wedi鈥檜 cymeradwyo i gynnal profion enseffalopath茂au sbyngffurf trosglwyddadwy (TSE)

8.2 Atodiad B: Crynodeb o gwestiynau ac atebion ynghylch lladd gartref ar gyfer ffermwyr/ceidwaid

C1. Does dim pasbort gwartheg gen i ar gyfer fy anifail, ac mae wedi鈥檌 gyfyngu i鈥檓 daliad. A allaf ei ladd gartref?

Gallwch. Yn ddarostyngedig i鈥檙 rheolau arferol ar gyfer lladd gartref, nid yw听 yn gwahardd perchnogion da byw rhag lladd eu gwartheg ar y fferm i鈥檞 bwyta eu hunain, ar eu menter eu hunain, hyd yn oed os ydynt wedi鈥檜 cyfyngu oherwydd diffyg cydymffurfiaeth 芒 rheolau adnabod, cofrestru a symud.

C2. A allaf fwyta unrhyw gig o鈥檓 hanifeiliaid fy hun?

Gallwch, ond rhaid i chi sicrhau bod eich anifail yn cael ei ladd a鈥檌 baratoi鈥檔 gyfreithlon (gweler isod). Rhaid i鈥檙 holl ddeunydd risg penodedig (SRM) gael ei dynnu, ei staenio a鈥檌 waredu fel sgil-gynnyrch anifeiliaid Categori 1, ac ni ddylid ei fwyta. Gellir gweld diffiniad o Ddeunydd Risg Penodedig yn Atodiad C.

C3. Sut y dylwn ladd fy anifeiliaid fy hun i鈥檞 bwyta gen i?

Mae dwy ffordd gyfreithlon o ladd a pharatoi eich anifeiliaid i鈥檞 bwyta gennych chi, sef:

(a) mewn lladd-dy cymeradwy; neu(b) ar eich fferm, gennych chi neu laddwr trwyddedig (neu ddeiliad trwydded Lles Anifeiliaid Adeg eu Lladd neu ddeiliad Tystysgrif Cymhwysedd) o dan eich cyfrifoldeb a鈥檆h goruchwyliaeth. Ym mhob achos, byddai鈥檔 anghyfreithlon cyflogi unrhyw un heblaw lladdwr trwyddedig i ladd yr anifail ar eich safle. Byddai hefyd yn anghyfreithlon lladd yr anifail unrhyw le arall i ffwrdd o鈥檆h eiddo, ac eithrio mewn lladd-dy cymeradwy.

Ni ellir symud carcasau na rhannau o garcasau da byw sy鈥檔 cael eu lladd gartref i safle arall i鈥檞 prosesu, oni bai eu bod yn cael eu gwaredu fel sgil-gynhyrchion anifeiliaid.

惭补别鈥檙听ASB听yn cynghori bod lladd gartref (opsiwn b) yn debygol o beri mwy o risg i iechyd y cyhoedd na lladd sy鈥檔 digwydd mewn safle cymeradwy (opsiwn a) lle gall cig fod yn destun gweithdrefnau arolygu ffurfiol i wirio eu bod yn addas i鈥檞 bwyta gan bobl. Gall perchnogion da byw ddod o hyd i leoliadau lladd-dai cymeradwy ar y dudalen听, ac yn Atodiad A.

Yr arfer orau yw rhoi gwybod ymlaen llaw i鈥檙 T卯m Iechyd a Lles Anifeiliaid yn yr awdurdod lleol lle mae鈥檙 fferm wedi鈥檌 lleoli am unrhyw ladd sy鈥檔 digwydd gartref. Os nad yw hyn yn bosib, y cyngor yw y dylid rhoi gwybod cyn pen 5 diwrnod ar 么l lladd yr anifail. Mae manylion cyswllt eich awdurdod lleol i鈥檞 cael ar y dudalen听听ac yn Atodiad A.

C4. Beth ddylwn i ei wneud gyda鈥檙 deunydd gwastraff?

Os byddwch chi鈥檔 lladd anifail gartref, byddai unrhyw ran o鈥檙 carcas nad ydych chi鈥檔 ei fwyta yn cael ei dosbarthu fel sgil-gynhyrchion anifeiliaid o dan听. Byddai鈥檔 rhaid cael gwared ar y deunydd gwastraff yn unol 芒鈥檙 Rheoliad, er enghraifft, trwy drefnu i鈥檙 deunydd gael ei rendro neu ei losgi mewn cyfleuster cymeradwy a chadw cofnodion priodol o hyn. Gall听APHA听neu awdurdodau lleol (neu, mewn rhai achosion, adrannau Iechyd yr Amgylchedd) roi cyngor ar yr opsiynau a fyddai ar gael i chi. Rhaid i ddeunydd risg penodedig gael ei dynnu o wartheg, defaid a geifr, ac ni ddylid ei fwyta. Rhaid i ddeunydd risg penodedig gael ei staenio a鈥檌 waredu fel sgil-gynnyrch anifeiliaid categori 1. Mae rhagor o wybodaeth, sy鈥檔 berthnasol i Gymru a Lloegr, ar gael ar wefan听APHA听ar y dudalen ynghylch听categor茂au sgil-gynhyrchion anifeiliaid, cymeradwyo safleoedd, hylendid a gwaredu sgil-gynhyrchion anifeiliaid.

C5. A allaf werthu cig fy anifeiliaid fy hun?

Dim ond os cafodd yr anifail ei ladd mewn lladd-dy cymeradwy y byddai鈥檔 gyfreithlon i chi roi鈥檙 cig ar y farchnad. Er enghraifft, drwy ei werthu yn eich siop fferm neu ei gynnig i westeion eich busnes gwely a brecwast. Gall perchnogion da byw weld lle mae鈥檙 lladd-dai cymeradwy ar y dudalen听, ac yn Atodiad A.

C6. A yw鈥檙 cyfyngiad ar gyflenwi cig a laddwyd gartref yn gymwys i bartneriaethau neu gyd-berchnogion?

Ydy, oni bai bod y partner neu鈥檙 cyd-berchnogion yn aelodau o鈥檙 teulu sy鈥檔 byw fel rhan o鈥檙 un aelwyd. Mae鈥檔 annhebygol y byddai llys yn penderfynu bod cyflenwi cig a geir yn sgil lladd gartref yn gyfreithlon oherwydd ei fod wedi cael ei gyflenwi o fewn partneriaeth neu i gyd-berchennog.

C7. Beth am reolaethau听TSE听ar gyfer moch, dofednod, anifeiliaid hela sy鈥檔 cael eu ffermio neu gwningod sy鈥檔 cael eu lladd gartref?

Nid yw鈥檙 Rheoliadau听TSE听yn gymwys i foch, dofednod, anifeiliaid hela sy鈥檔 cael eu ffermio na chwningod.

C8. Sut y gallaf drefnu bod prawf听BSE听yn cael ei gynnal ar fy ngwartheg sy鈥檔 cael eu lladd gartref?

Dylech gysylltu 芒 safle samplu听BSE听cymeradwy i wneud y trefniadau ar gyfer profi. Mae rhagor o wybodaeth sy鈥檔 manylu ar yr holl safleoedd samplu听BSE听cymeradwy ar gael ar听wefan APHA.

C9. A all lladd-dy cymeradwy ladd anifail yn breifat ar fy rhan?

Gall, ar yr amod bod yr anifail yn cael ei ladd mewn lladd-dy cymeradwy. Wrth ladd anifail yn breifat, byddai鈥檔 rhaid dilyn yr un rheolau a gweithdrefnau 芒鈥檙 rheiny ar gyfer lladd anifail yn gonfensiynol (masnachol). Gall perchnogion da byw weld lle mae鈥檙 lladd-dai cymeradwy ar y dudalen听, ac yn Atodiad A.

C10. A allaf drefnu bod anifail yn cael ei ladd yn breifat mewn man heblaw lladd-dy cymeradwy?

Gallwch, ond dim ond ar eich safle chi o dan yr amgylchiadau canlynol:

• Gennych chi neu, os nad ydych yn barod i gyflawni鈥檙 lladd eich hun, laddwr trwyddedig听WATOK听neu rywun sydd 芒 Thystysgrif Cymhwysedd o dan eich cyfrifoldeb a鈥檆h goruchwyliaeth ar y fferm at eich defnydd personol eich hun (gweler C3 uchod).
• Os bydd anifail yn cael damwain/anaf sy鈥檔 ei atal rhag cael ei symud i鈥檙 lladd-dy am resymau lles, gellir ei ladd ar y fferm o dan ddarpariaethau lladd mewn argyfwng, gyda鈥檙 cig wedyn yn cael ei ddychwelyd atoch chi. Fodd bynnag, o dan yr amgylchiadau hyn, rhaid i鈥檙 fath anifeiliaid fod yn destun archwiliad milfeddygol ac ardystiad ar y fferm cyn y gellir eu lladd a鈥檜 cludo i ladd-dy cymeradwy lle byddai鈥檙 carcas yn destun gweithdrefnau arolygu ffurfiol i wirio ei fod yn addas i鈥檞 fwyta gan bobl. Os ystyrir bod y cig yn addas i鈥檞 fwyta gan bobl, gellir ei ddefnyddio at eich defnydd eich hun a gellir ei roi ar y farchnad hefyd.
• Fodd bynnag, mae eithriad sy鈥檔 caniat谩u i chi ladd ar eich daliad niferoedd bach o ddofednod neu lagomorffiaid (cwningod) sydd wedi鈥檜 magu yno a rhoi eu cig ar y farchnad i鈥檞 bwyta gan bobl, yn dibynnu ar rai amodau. I gael rhagor o wybodaeth, ewch i Atodiad B, paragraff B o:听.

8.3 Atodiad C: Diffiniad o ddeunydd risg penodedig (SRM)

Gwartheg

• O dan 12 mis oed:听dim听SRM
• Dros 12 mis oed:听y penglog heb gynnwys y mandibl ond yn cynnwys yr ymennydd a鈥檙 llygaid, a madruddyn y cefn (鈥榮pinal cord鈥�)

Defaid a geifr

• O dan 12 mis oed:听dim听SRM
• Dros 12 mis oed (neu flaenddant parhaol gweladwy neu dros 12 mis oed fel yr amcangyfrifir gan ddull a gymeradwywyd gan yr听ASB):听penglog (gan gynnwys yr ymennydd a鈥檙 llygaid a madruddyn y cefn, ond heb gynnwys y听cyrn), a听madruddyn y cefn

Gofynion staenio ar gyfer听SRM

Mae staenio鈥檔 cynnwys trin y deunydd (boed drwy drochi, chwistrellu neu ddull arall) 芒 chyfrwng lliwio gan ddefnyddio toddiant o鈥檙 fath gryfder fel bod y staenio i鈥檞 weld yn glir.

Rhaid defnyddio鈥檙 staen mewn modd sy鈥檔 sicrhau bod y lliw yn parhau鈥檔 weladwy:

• dros yr holl arwyneb sydd wedi鈥檌 dorri a鈥檙 rhan fwyaf o鈥檙 pen yn achos pen dafad neu afr, neu
• yn achos pob math arall o ddeunydd risg penodedig, dros arwyneb cyfan y deunydd